Kırklareli Sağlık Tarihi Evi
Türkiye Yüzyılı'nın başlangıcı olan Cumhuriyetimizin 100. Yılını kutladığımız 29 Ekim 2023’de, Kırklareli sağlık camiası bir yandan İstiklâl mücadelemizin önderi, Cumhuriyetimizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşlarını minnetle anarken, diğer yandan farklı heyecanlar yaşadı; Kırklareli Sağlık Tarihi Evi açıldı.
Kırklareli Sağlık Tarihi Evinin, ilimizin 100 yıla yaklaşan sağlık tarihi serüveni boyunca bu serüvene tanıklık eden kültürel mirasın toplandığı, belgelendiği, sağlık hayatımızın tarihi gelişiminin kanıtları olan araç – gereçlerin korunduğu ve sergilendiği; böylelikle sahip olduğu tarihsel ve kültürel değerleri kamusal alanla paylaşıldığı Kırklareli İl Sağlık Müdürlüğü’ne bağlı bir kurum olması amaçlanmıştır.
İlimiz Merkez İlçesi, Yapraklı Mahallesi, 34 pafta, 252 ada, 11 parsel sayılı taşınmaz üzerinde bulunan 1. Derecede Tescilli, Restorasyonu İl Özel İdaresi tarafından yaptırılan, mülkiyeti İl Özel İdaresine ait bina, geçmişte uzun yıllar boyunca önceleri askeri depo ve daha sonra gıda deposu olarak kullanılmış olup bu yapının inşaa tarihi tam olarak bilinmemektedir.
Sivil mimari örneği olan bu kesme taş yapı, 1939 yılında Mustafa Özbay tarafından satın alınmıştır. Mustafa Özbay’ın kızı olan ilimizin yetiştirdiği değerlerden biri olan, kıymetli hocamız Prof.Dr.Gültaç Özbay tarafından bu bina kültürel faaliyetlerde kullanılmak üzere 24 Kasım 2011 tarihinde Kırklareli Valiliği İl Özel İdaresine şartlı bağış yapılmıştır. İl Özel İdaresi tarafından restorasyonu yapılarak amacına uygun olarak 09.03.2015’de “Prof.Dr. Gültaç Özbay Sanat Galerisi” olarak hizmete açılmıştır.
Kırklareli İl Sağlık Müdürlüğü’nün talep yazısı ile bu bina mevcut rolünün yanı sıra Kırklareli İl Sağlık Müdürlüğü tarafından biriktirilen, ilimiz eski sağlık tesislerine ait olan ilgili materyallerin sergilenmesi, kültürel mirasın yaşatılması, ayrıca Kırklareli Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencilerinin eğitimine ve öğretimine katkı sağlanması amacıyla talep edilmiştir. Bu bina İl Genel Meclisinin 03.04.2023 tarih ve 162 Nolu kararı ile “Kırklareli Sağlık Tarihi Evi” olarak kullanılmak üzere Kırklareli İl Sağlık Müdürlüğüne 20 yıllığına tahsis edilmiştir.
Kırklareli Sağlık Tarihi Evinin, sağlık, toplum, kültür, bilim ve sanat arasındaki diyaloğu güçlendirmesi, amacına uygun düzenlenecek sergiler ve eğitim etkinlikleri ile toplum için bir buluşma noktası olması amaçlanmıştır. Bunun yanında yaşam boyu eğitim merkezi ve toplumun tüm bireyleri için erişilebilir, yaşayan bir ev olması hedeflenmiştir.
Bir diğer hedef de, hayatlarının bir dönemini Kırklareli ilinde sürdürmüş, bazıları ebediyete intikal etmiş, ebe, hemşireden, emekli başhekim, sağlık müdürlerine kadar, Kırklareli’ne hizmet vermiş sağlık neferlerinin bağışladığı fotoğraf, yayın, kitap, tıbbi alet, diploma gibi materyallerle anılarını yaşatmak olmuştur.
Sürekli gelişen, artan ve çoğalan bir yapı olarak ayakta kalması amaçlanan Kırklareli Sağlık Tarihi Evinde yaklaşık 800’e yakın obje bulunmaktadır. Objelerin bir kısmı geçmişte Kırklareli İlinde yaşamış ve sağlık alanında çalışmış sağlık personelinin birinci derece yakınları tarafından bağışlanmıştır. Bunların arasında fotoğraflar, kitaplar, cerrahi el aletleri, 100 yıllık diş tur cihazı, diş setleri, jinekolojik setler, eczane malzemeleri, doğum setleri, steteskoplar, doktor çantaları, kıyafetler, belgeler bulunmaktadır.
Objelerin diğer kısmı ise, yıkım kararı bulunan ve taşınması planlanan eski sağlık yapılarından elde edilmiştir. Bu kapsamda otoskop ve oftalmoskop setleri, su arıtma cihazı, mikroskoplar, laboratuvar malzemeleri, kitaplar, dergiler gibi objeler ve çeşitli materyaller sergilenmektedir.
Binanın üst katında ise, geçmişten günümüze Türkiye Cumhuriyeti sağlık personeli ve uluslararası sağlık camiasında kullanılan bazı kıyafetlerin diktirilen örnekleri ziyaretçilerin beğenilerine sunulmaktadır.
Envanterde yer alan tüm materyallerin fotoğrafları çekilerek, ölçüleri alınmış ve envanter defterine bağışçı bilgileri vb. ayrıntılar da eklenerek kayıt edilmiştir.
İl Sağlık Müdürlüğü tarafından bir güvenlik personeli ile bir memur tanıtım görevlisi görevlendirilen Kırklareli Sağlık Tarihi Evi, hafta içi 09.00 - 16.00 saatleri arasında hizmet vermektedir. Ayrıca İl Sağlık Müdürlüğü bünyesinde Sağlık Tarihi Evinin genel işletmesinden sorumlu bir ekip de görevlendirilmiştir. Hafta sonları ve resmi tatillerde İl Sağlık Müdürlüğüne talep olması halinde sağlık tarihi evi açılmaktadır.
Kırklareli Sağlık Tarihi Evinin düzenlenmesi yolculuğunda, Kırklareli sağlık geçmişi hakkında 19. Yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren Osmanlı arşivleri ve Edirne Vilayet Salnamelerinden tarihçi yazarların araştırmalarıyla elde edilen dokümanlardan yararlanılmıştır. Kırklareli’nin sağlık tarihi araştırılırken aslında bir eve sığamayacak kadar geniş somut ve soyut bir mirasa sahip olunduğu görülmüştür.
19. Yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren olan Osmanlı arşivleri, Edirne Vilayet Salnameleri, Sağlık Bakanlığı yayınları ve tarihçi yazar büyüklerimizin araştırmaları sonucu karşımıza, uzun yıllar başarı ile görev yapan Kırklareli Askeri Hastanesi Baştabibi Kaymakam Ali Rıza Bey, kolera hastalığı ile mücadelede başarılı çalışmaları ile tarihte yer alan Belediye Tabibi Liyon Efendi, ilimizin sağlık ve sosyal verilerini mükemmel kayıtlayan sağlık müdürü Dr.Ahmet Hamdi bey, ilimizin ilk resmi eczacısı İbrahim Feridun Cicioğlu, Milli Mücadeleye katılan ve Çocuk Esirgeme Kurumunun kurucularından Kırklarelili hemşehrimiz Dr.Mehmet Fuat UMAY, Kırklareli Askeri Hastanesi başhekim muavini olarak görev yapan ve dünya literatürüne Behçet Hastalığı adıyla adını yazdırmış Dr.Hulusi Behçet, babasının memuriyeti nedeniyle tahsil hayatına Kırklareli’nde başlayan ve Türkiye’de modern psikiyatrinin kurucusu olarak kabul edilen Dr.Mazhar Osman ve bugün aramızda olan, Kırklareli doğumlu olup eğitim hayatının bir bölümünü ilimizde tamamlayan ve Kırklareli’ni hiç unutmayan, uluslararası camiada Kardiyoloji Profesörü olarak tanınan sevgili hocamız Prof.Dr.Gültaç Özbay ve nice değerli hekimler, hemşireler, diş hekimleri, eczacılar çıktı.
Dr. Ahmet Hamdi Bey 1924-1929 yılları arasında Kırklareli’nde görev yaptığı dönemde 1925 yılında «Türkiye’nin Sıhhi-i İçtimai Coğrafyası Kırkkilise (Kırklareli) Vilayeti» Kitabını yazmıştır.
Bu eser, kurumlarının bilgi ve raporları eşliğinde doğrudan inceleme, gezi, gözlem ve incelemeye dayalı olarak titizlikle oluşturduğu resmi bir kaynak olması bakımından önem taşımaktadır.
Sadece sağlık alanında değil, çalışılan bölgenin tarihi, coğrafyası, eğitimi, kültürü, nüfusu, ekonomik yapısı, sağlık ve sosyal unsurlarına ilişkin birçok bir bilgiye yer verilerek ilk tespitler yapılmış, yeni kurulan Devletin geleceğine yön verilmiştir. Bu kitapta Cumhuriyet döneminin sosyodemografik yapısı ve sağlık hizmetlerinden ayrıntılı bahsedilmektedir.
“Kırklareli toplam il nüfusunun 1923 yılında 79.895 kişi olduğu, Kırklareli İl Merkezinde Özel İdare tarafından inşa edilen 25 yataklı bir hastane olduğu, hastane kadrosunda 1 operatör, 1 dahiliye uzmanı, 1 hasta bakıcı bulunduğu, bağlı ilçelerde hastane bulunmadığı, Babaeski, Pınarhisar ve Vize ilçelerinde birer dispanserin faaliyet gösterdiği, bunlara ilave olarak Lüleburgaz ve Demirköy ilçelerinde 1924 yılı içerisinde beşer yataklı tedavi evlerinin açıldığı, il merkezinde 3 eczane, Lüleburgaz ve Pınarhisar ilçelerinde 1 er eczane olduğu, Kırklareli İl Merkezinde içme suyunun çeşitli kaynak sularından dökme künk borular vasıtasıyla aktarıldığı, suyun berrak ve az kireçli olduğu diğer ilçelerde de içme suyunun kaynak suları ile sağlandığı, bataklıkların çok olduğu Kıyıköy ve İğneada kasabalarında sıtma ve mide rahatsızlıklarının sık sık görüldüğü, İl genelinde halkın daha çok tarla ve ormanda çalışması nedeniyle de kasık fıtığı rahatsızlıklarının yaygın bir şekilde görüldüğü, frengi ve fuhuş ile etkin bir şekilde mücadele edildiği, havanın temiz ve açık olması nedeniyle verem hastalığının nadiren görüldüğü, çiçek ve difteri vakalarının ise çok az seyrettiği, çiçek hastalığının daha çok Makedonya civarından gelen muhacirler kanalıyla yerli halka bulaştığı, bunun dışında lekeli humma ve lohusa humması vakalarının olduğu, kızamık, boğmaca ve grip vakalarının görüldüğü” bilgileri verilmektedir.
Yaygın (bilinen) ve Yöresel Hastalıklar – Mevsim Hastalıkları: Vilayetin doğu ve kuzeydoğu yönleri dağlık ve ormanlık, batı ve güney kısmının ova arazisinden oluşması ve gayet havadar, bataklık ve rutubetten ari bulunması sebebiyle süreğen bir hastalık yoktur. Ancak mevsime göre yazın ova köylerinde, özellikle Midye, İğneada nahiyeleri ve köylerinde salgın bir halde sıtma, mide sorunları, cilt ve göz hastalıkları ve kış mevsiminde muhitinin havası değişken oluşundan dolayı grip, bronşit, zatürre ve eklem romatizması görülmektedir. Halkın çoğunun çiftçi ve ormancı olmaları sebebiyle köylerde kasık fıtığına yakalananlara da rastlanılmaktadır.
İklimin soğuk ve mutedil olması, havanın temiz ve açık bulunması sebebiyle “verem” buralarda nadiren görülmektedir. Çiçek ve Difteri: 1922 Eylül’den 1924 Senesi Ağustos’u sonuna kadar vilayet dâhilinde ancak beş çiçek vakasıyla karşılaşılmıştır. Bu da 1924 Ocak ve Şubat ayları zarfında Makedonya civarından gelen muhacirden yerlilere bulaşması yoluyla baş göstermiştir. Çiçek hastalığına yakalananları üçü muhacirlerden oluşmaktaydı. Difteri hiç görülmemiştir.
Karşılaşılan Bulaşıcı Hastalıklar: 1922 senesi Ekim ayından 1924 senesi Ağustos ayı sonuna kadar vilayet mıntıkasında on iki lekeli humma, bir lohusa humması, 31 kızamık, 45 boğmaca ve 4 grip vakası görülmüştür.
Bu yıllarda Devlet Hastanesi ve birkaç özel tabibin şehir ve köylerde sağlık hizmetlerini yürüttüklerine şahit oluyoruz. Dönemin sağlık çalışmalarına en verimli katılan kurumlarından biri de Halkevidir.
Halkevinde sağlık çalışmaları: 24 Haziran 1932’de Kırklareli Halkevi’nin açılmasıyla birlikte oluşturulan çalışma gruplarıyla değişik konularda çalışmalar yapılırken, özellikle O yılların koşulları dikkate alındığında, Sosyal yardım Komitesi ve Köylücülük Komitesi özellikle köylerdeki hastaların yardımına koşmuş, bunların tedavilerinde başarılar göstermiş, şehir içi ve kırsal bölgelerde yapılan konferanslarla halkın sağlık bilinci kazanmalarına katkı yapılmıştır. 1935 Halkevi Raporu’nda bu tür çalışmaların yapıldığı yazılıdır. 1937 raporunda ise Sosyal yardım kolunun, Kızılay ve Çocuk Esirgeme Kurumu ile işbirliği yaparak sağlık konusunda çalışmalar yaptıklarını öğreniyoruz.
14.6.1947 tarihinde merkezi Kırklareli olan ilçe ve bucaklarda şubesi de olacak olan, sıhhi, tıbbi ve içtimai olan, veremin nedenleri, gelişmesi süreçlerini halka öğretmek, konferanslar ve filmler göstermek, makaleler yazmak, broşürler dağıtmak, halka veremden korunma çarelerini göstermek ve öğretmek amacıyla “Verem Savaş Derneği” adıyla bir hayır cemiyeti kurulmuştur.
1957 Eylül ayında Verem Savaş Dispanseri Verem Savaş Derneğinin yönetiminde iken, Sağlık Bakanlığına devri yapılmış ve kurum her gün 8-15 arası açık olmuş ve vatandaşa hizmet sunmayı sürdürmüş, kurum ayrıca radyolojik ve biyolojik tetkiklerde yapmıştır. 1967 Haziran ayı içinde Kırklareli Hastanesi Onarma ve Güzelleştirme Derneği kurulduğunu, Derneğin amacının: Kırklareli Hastanesine ait bina ve tesisleriyle ilgili bakım, onarım, güzelleştirme ve noksanların tamamlanmasıyla birlikte kalorifer tesisatının yapılmasıdır.
1972’de Kanser Savaş Derneği kurulmuş geçici yönetim kuruluna; Eşref Gürdal, Nazmi Tunçay, Mekki Ülgen, Vural Göymen Bülent Neftçi getirilmişlerdir.
Temmuz 1976’da Halk Sağlığı Yardım Derneği: Kırklareli’de sağlık tesisleri yapmak, yaşatmak, tesisler için gerekli tıbbi cihaz, araç, gereç, ve büro ihtiyaçlarının sağlanması, bakım ve onarımlarına maddi ve manevi yardım etmek, Halk sağlığı yönünden önemli hastalıklara yakalananlardan muhtaç olanlara her çeşit yardım ile halk sağlığı konularında eğitim, çalışma, araştırma vb. faaliyetlere yardım etmek veya tertiplemek amacıyla kurulmuştur.
1976 Kasım ayı içerisinde Kırklareli Sağlık Personeli Derneği açılarak faaliyete geçmiştir.
Bizlere hayatlarının bir dönemine tanıklık eden, yayın, kitap, cerrahi alet, diploma, steteskop, fotoğraf gibi malzemeleri ile bağış yapan emekli başhekim, sağlık müdürü, hekim, ebe, hemşire büyüklerimiz oldu, onlara da buradan bir kez daha teşekkür ediyoruz. Ebediyete intikal eden büyüklerimize Yüce Allah’tan rahmet diliyoruz.
Sağlık, toplum, kültür, bilim ve sanat arasındaki diyaloğu güçlendirmek, amacına uygun düzenlenecek sergiler ve eğitim etkinlikleri ile toplum için buluşma noktası, yaşam boyu eğitim merkezi olmayı ve toplumun tüm bireyleri için erişilebilir bir sağlık tarihi evi olmayı hedefliyoruz.
Kırklareli Sağlık Tarihi Evimizin yaşayan bir ev olmasını istiyoruz. Sürekli gelişen, artan ve çoğalan bir yapı olarak ayakta kalması için gayret göstereceğiz.